Opinie: ‘Never waste a good crisis: een pleidooi voor meer verbinding in het onderwijs’

1 september is altijd spannend. Meer dan een miljoen jongeren trekken opnieuw naar de klas. Voor sommigen is alles nieuw, voor anderen is het een fijn weerzien. Voor allemaal is het de start van een jaar van verrijkende ervaringen. Dit jaar verliep de start extra spannend. Hoe erg is de leerachterstand? Hoe diep is de digitale kloof? Van een positieve spanning viel deze keer weinig te merken, van angst en onzekerheid des te meer. Tijd om het debat richting ‘toekomst’ in plaats van ‘herstel’ te duwen. Tijd vooral om jongeren een stem in het debat te geven.

Er heerst duidelijk opluchting dat voltijds contactonderwijs in het onderwijs weer mag. In het artikel ‘Als de digitale sprong op school maar geen sprongetje wordt’ (Klaas Maenhout in De Standaard, 28/08/2021), formuleert leerkracht Pieter Van den Bossche het zo: ‘Weer voltijds op school. In de klas. Met een bord. En leerlingen. Dat werkt al 300 jaar. Why change?’

Toch is de ‘change’ niet zomaar terug te draaien. De druk op het onderwijs om zichzelf heruit te vinden was er al vóór corona. Digitalisering stond daarbij op de agenda, ja, maar evenzeer het aantrekkelijker maken van het lerarenberoep, de bezorgdheid om het niveau van het Vlaamse onderwijs in het kielzog van de PISA-onderzoeken, het afstemmen op een arbeidsmarkt die er in de toekomst helemaal anders zal uitzien, enzovoort.

Opinie: ‘Never waste a good crisis: een pleidooi voor meer verbinding in het onderwijs’

Die druk is niet weg. Corona heeft alleen een aantal agendapunten extra belicht, om niet te zeggen overbelicht. Het is logisch dat scholen in het debat over hoe het onderwijs er post-corona moet uitzien, nu vooral inzoomen op digitalisering. Het voorbije anderhalf jaar stond immers in het teken van het georganiseerd krijgen van afstandsonderwijs. En het is al even logisch dat veel leerkrachten nu even gewoon lak hebben aan het hele debat en focussen op het wegwerken van de leerachterstand. Zij willen de pre-corona draad terug oppikken en zorgen dat hun leerlingen terug ‘meekunnen’.

Hoe logisch die focussen ook mogen zijn, we willen hier toch graag pleiten voor het opentrekken van het debat en de blik. In alle analyses en prognoses komen jongeren zelf weinig naar voren. Welk onderwijs willen zij? Wat hebben zij nodig om niet alleen mee te kunnen in de klas, maar om sterk in het leven te staan? Hoe kan het onderwijs hen motiveren om te leren, te groeien, te veranderen? Hoe kan het onderwijs hen empoweren?

De Self-Determination Theory van Deci & Ryan stelt dat de mens drie psychologische basisbehoeften heeft: 1. Autonomie, of vrijheid van kiezen en een gevoel van zelfbeschikking. 2. VerBondenheid, of interactie met anderen, het gevoel van erbij te horen. En 3. Competentie, of meesterschap, iets in de vingers krijgen en succes ervaren. Is dit ABC niet ingevuld, dan kan je niet tot optimaal functioneren, welbevinden en groei komen.

De focus op het wegwerken van leerachterstand zal dus op termijn onvoldoende ‘renderen’ als het vertrekpunt louter negatief is (achterstand) en er niet wordt ingezet op het volledige ABC-verhaal. Na anderhalf jaar corona en met een bijzonder nijpend lerarentekort is het begrijpelijk dat leerkrachten dit schooljaar bijna onontkoombaar in de valkuil trappen om eerst specifieke eindtermen te willen afvinken. Maar het is en blijft een valkuil. Net nu moeten we durven het grotere geheel bekijken en tijd vrijmaken om leerlingen te empoweren.

Empoweren is een woord dat in alle mogelijke contexten opduikt en in alle mogelijke richtingen wordt ingevuld. In ‘A Working Definition of Empowerment’ definieert Judi Chamberlin vijftien kwaliteiten waarop je moet inzetten als je mensen wil empoweren. Van het kunnen nemen van beslissingen over kritisch denken tot verbondenheid met anderen en een positief zelfbeeld. Ze benadrukt dat empowerment een proces is, veeleer dan een ‘event’, al laat dat proces zich moeilijk in cijfers vatten: je kan niet zeggen dat iemand 30% empowered is, of dat iemands welbevinden met 70% procent is gegroeid dankzij empowerment.

Dat proces is ook heel persoonlijk; het gaat tenslotte om het naar boven halen van je eigen sterktes. Zoals Vanessa Vanhooren in het online handboek ‘GAMES, seriously!?’ aanhaalt, kan dat evenwel alleen maar als de omgeving dat ook stimuleert. Empowerment is een gedeelde verantwoordelijkheid. Je hebt interactie nodig met groepen, community’s, de maatschappij. Dat gaat evenzeer op voor de klas: wil je individuele leerlingen empoweren, dan is peer-to-peer learning cruciaal.

Dat betekent dat differentiatie om te remediëren in deze context niét noodzakelijk de beste of enige aanpak is, ook al lijkt het een evidente keuze als je snel leerachterstand wil wegwerken. Individuele leerlingen hebben net meer baat bij werkvormen die inzetten op dialoog, op samenwerking, op cocreatie. Zo leren ze niet alleen van elkaar maar verbeteren ze meteen ook hun sociale skills en verruimen ze hun wereldbeeld. Als leerkracht help je zo verbinding creëren en polarisering tegen te gaan.

Game-based werkvormen bieden hierin een extra voordeel. Serious games zetten jongeren samen aan het werk zonder dat het als werken aanvoelt. Ze sluiten aan op hun leefwereld waardoor de jongeren ze meteen oppikken. En ze zijn gewoon fun. Dit maakt dat jongeren quasi automatisch gemotiveerd zijn om te spelen én te leren. De leereffecten blijven zo ook veel langer ‘hangen’. Voorwaarde is wel dat die games goed gemaakt zijn.

Met ‘Trust in Education’ droegen gameWise en haar partners alvast hun steentjes bij. GameWise, een organisatie uit het jeugdwerk, ontwikkelde dit spel samen met Arteveldehogeschool, de Vlaamse Scholierenkoepel, vzw aPart en Groep INTRO in het kader van het ESF-project ‘CONNEXT for inclusion’. Bijzonder is dat gameWise dit spel niet alleen met de partners maar vooral met de doelgroep zelf ontwikkelde: jongeren en game-ontwikkelaars gingen in cocreatielabs aan de slag. Het resultaat is een Serious Urban Game® over vertrouwen in onderwijs: leerlingen en leerkrachten zoeken samen naar wat hen verbindt en hoe ze hun band kunnen versterken. Leerlingen mogen ook suggesties doen om het onderwijs te verbeteren.

Zo is meteen de cirkel rond. Met deze game kunnen leerkrachten individuele leerlingen empoweren, een positieve groepsdynamiek stimuleren en verbinding creëren. En de input uit de game kan meteen door de school en het bredere beleid worden gebruikt om het onderwijssysteem beter af te stemmen op de toekomst die jongeren voor ogen hebben.

Los van deze specifieke game, hopen wij alvast dat in het algemene debat over het onderwijssysteem ruimte is voor de stem van de jongeren. Dat leerkrachten de ruimte krijgen om in te zetten op empowerment in plaats van het louter afvinken van leerplandoelstellingen. Dat digitale technologie geen excuus wordt om enkel in te zetten op differentiatie in plaats van samenwerking. Leerachterstand wegwerken mag dan nog zo belangrijk zijn, crucialer nog na deze periode van afstand en isolement, is het terug creëren van verbinding. En daar is het onderwijs het ideale vertrekpunt voor.

Of zoals leerkracht Pieter Van den Bossche, die we in het begin van dit artikel citeerden, óók zei: ‘Geef ons wat adempauze, zodat we goed kunnen opstarten en kwaliteitsvol les kunnen geven. Wat kijk ik ernaar uit om de leerlingen te zien en met hen in discussie te gaan.’

gameWise vzw, 10 september 2021